Geneza projektu

Projekt odpowiada na potrzeby rynkowe, wynikające z trudnej sytuacji geopolitycznej Polski oraz wieloletnie zaniedbania w zakresie budownictwa infrastruktury krytycznej.

Według informacji dostępnych w MSWiA oraz Komendzie Głównej PSP, opierających się głównie na przeprowadzonej przez PSP inwentaryzacji budowli ochronnych, na schronienie w budowlach ochronnych (schrony i ukrycia) w skali kraju mogło liczyć zaledwie 3,78 % mieszkańców Polski.

Schrony w Polsce

Geneza projektu - Schrony w Polsce | Fortessa

Liczba budowli ochronnych (schrony i ukrycia z 2022 r.) W Polsce z podziałem na województwa.

Kontekst rynkowy i społeczny

Infrastruktura krytyczna, kluczowa dla bezpieczeństwa państwa i obywateli, wymaga pilnych działań. Kontrole NIK z 2024 roku wykazały, że 69% urzędów gmin nie zapewnia miejsc schronienia dla zalecanych 25% ludności, a większość z 39 skontrolowanych budowli ochronnych (61%) nie spełniała podstawowych warunków technicznych. Schrony były niehermetyczne, brakowało w nich instalacji, a urządzenia filtrowentylacyjne były niesprawne lub przestarzałe.

Główną przyczyną tego stanu rzeczy są niskie wydatki na utrzymanie i budowę schronów, które w 2021 roku wyniosły zaledwie 214 tys. zł, przy 58 mld zł na obronę narodową. Dodatkowo, uchylenie ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP w 2022 roku stworzyło lukę prawną, utrudniającą finansowanie. Alarmujące jest również to, że ponad 80% Polaków nie wie, gdzie znajduje się najbliższy schron, co podkreśla pilną potrzebę modernizacji i rozwoju infrastruktury ochronnej.

Rynek europejski

W Europie, w obliczu rosnących obaw związanych z bezpieczeństwem, obserwuje się zwiększone zainteresowanie budową schronów, zarówno prywatnych, jak i publicznych. Kraje takie jak Finlandia, Szwecja i Czechy przodują w rozbudowie infrastruktury ochronnej, oferując schrony dla dużej części populacji. W Polsce, choć prowadzona jest inwentaryzacja i wdrażane są nowe przepisy budowlane mające na celu poprawę dostępności schronów, wciąż istnieje duży deficyt w porównaniu do krajów skandynawskich.

Sytuacja w poszczególnych krajach:

Szwajcaria

Posiada schrony dla ponad 100% populacji, co wynika z obowiązkowej budowy schronów w nowych budynkach.

Norwegia

Posiada dużą liczbę schronów, zarówno prywatnych, jak i publicznych, zapewniających ochronę dla około 45% populacji. Do dyspozycji jest około 25 000 schronów o pojemności około 2.5 mln osób. W tym tylko 321 000 osób można pomieścić w publicznych schronach, natomiast pozostałych 2 170 000 osób w 24 400 prywatnych schronach. Schrony publiczne realizowane są przez władze miejskie z dofinansowaniem rządowym w wysokości 2/3 kosztów. Właściciele budynków budowanych i istniejących są odpowiedzialni za proces realizacyjny i utrzymanie schronów. Większość schronów znajduje się w miastach, na terenach wysoce zurbanizowanych, a na obszarach wiejskich jest ich znacznie mniej. Są także nawet różnice pomiędzy miastami co do odsetka mieszkańców, którzy mają zapewnione schronienie. Na przykład dla Oslo jest to 76%, ale dla Trondheim wynosi już 50%.

Dania

Choć Duńczycy przywiązywali wagę do zapewnienia ludności bezpiecznego schronienia podczas zimnej wojny, to jednak po jej zakończeniu sprawa została zaniedbana. Co prawda Krajowa Agencja Zarządzania Kryzysowego podała w 2022 roku, że w schronach i bezpiecznych pomieszczeniach jest miejsce dla około 4,7 mln osób, czyli 81% z 5,8 mln ówczesnych mieszkańców kraju (przy czym schrony publiczne mogły pomieścić około 950 tys. osób), jednak nie podała liczby obiektów. Przedstawione informacje wzbudziły wątpliwości, gdyż ich podstawą były dane z ostatniego przeglądu infrastruktury ochronnej, który przeprowadzono w Danii w… 2002 roku. Obawy co do ich wiarygodności znalazły potwierdzenie podczas nowego przeglądu, którego wyniki upubliczniono w 2024 roku. Otóż okazało się, że miejsca w schronach są tylko dla 3,68 mln osób, czyli 61% z około 6 mln obecnych mieszkańców kraju. To jednak nie koniec niejasności. Prawdopodobnie urzędnicy przygotowujący raporty o budowlach ochronnych w swych gminach nie sprawdzili osobiście stanu faktycznego wielu z nich.

Finlandia

Posiada schrony dla około 87% ludności, co jest wynikiem rozbudowanej infrastruktury obrony cywilne. W 2022 roku miała około 50,5 tys. budowli ochronnych, w których mogło przebywać łącznie 4,8 mln osób, czyli aż 86% z około 5,6 mln mieszkańców kraju. W samych Helsinkach jest około 5,5 tys. schronów, w których jest 900 tys. miejsc (podczas gdy fińska stolica ma 658 tys. mieszkańców!). Władze, planując schronienia, uwzględniły to, że wiele osób dojeżdża do pracy lub szkół w Helsinkach.
Większość fińskich schronów to żelbetonowe konstrukcje pod budynkami biurowymi i mieszkalnymi, a około 10% z nich jest wykutych w skale. Fińskie ministerstwo spraw wewnętrznych utrzymuje mogące pomieścić 3,6 mln osób tzw. twarde schrony, które mają przetrwać wybuch ładunku nuklearnego o mocy 100 kt. Te budowle są w miastach i innych gęsto zaludnionych obszarach południa Finlandii, gdzie mieszka dwie trzecie ludności kraju. Jednak większość schronów stanowią mniejsze prywatne obiekty. Finowie są bowiem zobowiązani, by je przygotować przy pojedynczych domach lub grupie budynków na tej samej działce. Kryterium stanowi powierzchnia – schron musi być w każdym budynku lub grupie budynków, których powierzchnia użytkowa wynosi 1200 m2 lub więcej.

Szwecja

Posiada schrony i ukrycia dla około 85% ludności. W Szwecji jest ponad 65 000 schronów i ukryć dla 7 mln osób, co stanowi około 85 % ludności kraju. Schrony utrzymywane są przy dowolnym sposobie eksploatacji, pod warunkiem, że w ciągu 48 godzin będą przygotowane do pełnienia funkcji podstawowej. Odpowiedzialnym za to jest właściciel. Rząd Szwecji przekazuje fundusze na utrzymanie schronów.

Niemcy

W wielu niemieckich miastach utrzymywane są publiczne schrony dla ludności. Parkingi podziemne projektowane są jako obiekty podwójnej funkcji, które w razie potrzeby można zaadoptować na bezpieczne miejsca schronienia. Istnieją normy techniczne dla projektowania i eksploatacji schronów. Otwarta w 2009 r. nowa linia metra berlińskiego została zbudowana jako metro-schron. Budowany obecnie odcinek od Bramy Brandenburskiej do Alexanderplatz również ma pełnić funkcję schronu dla ludności stolicy. Niemcy. Po eskalacji wojny rosyjsko-ukraińskiej w 2022 roku okazało się, że w kraju jest tylko 579 publicznych schronów, które mogą pomieścić około 480 tys. osób. To stanowi nieco ponad 0,5% w 84-milionowej populacji. Do tego wiele z nich zbudowano podczas II wojny światowej i ich stan techniczny jest nie najlepszy.
Obecna sytuacja jest konsekwencją decyzji z 2007 roku, gdy Niemcy zrezygnowały z użytkowania znacznej części infrastruktury schronów z czasów zimnej wojny. W Berlinie założono wówczas, że ryzyko rozpoczęcia się w przyszłości konfliktu militarnego na dużą skalę jest w Europie minimalne. Jednak po wybuchu wojny w Ukrainie nasi zachodni sąsiedzi zaczęli szukać przestrzeni, które można przekształcić w tymczasowe schronienia. Tę rolę mają odgrywać m.in. podziemne parkingi i stacje metra. Władze zachęcają też obywateli do tworzenia prowizorycznych schronień w piwnicach własnych domów.

Francja

Sytuacja we Francji, gdzie do kwestii schronów nie przykładano większej wagi nawet podczas zimnej wojny, jest dramatyczna. Temat nie istnieje.

Republika Czeska

W Republice Czeskiej jest w sumie 2 425 schronów dla 502 000 osób. Schrony mają charakter dwufunkcyjny lub wielofunkcyjny. Kosztami budowy i utrzymania obarczeni są właściciele.

Republika Słowacka

W Republice Słowackiej jest około 294 845 budowli schronowych o pojemności 7 710 817 osób. Schrony budowane są na ogół jako wielofunkcyjne. W sytuacjach nadzwyczajnych dodatkowo planuje się doraźną adaptację określonych budowli lub części budynków, a także wykonywanie ukryć. Za utrzymanie obiektów schronowych odpowiedzialny jest właściciel. Udział państwa w omawianym zakresie stanowi określony zwrot z budżetu państwa.

Litwa

Na Litwie tzw. konstrukcje ochrony zbiorowej zostały ujęte w Krajowym Planie Zarządzania Kryzysowego oraz w gminnych planach zarządzania kryzysowego. Minimalne zapotrzebowanie miejsc ochronnych w gminach zależy od gęstości zaludnienia. Założono, iż na skutki awarii (zagrożeń) są najbardziej narażone m.in. ważne ośrodki przemysłowe oraz miejsca dużych skupisk ludzkich, gdzie skalę omawianych zagrożeń można łatwo zwielokrotnić. W praktyce gminy przewidują, że średnio 25-27% mieszkańców powinno mieć dostęp do schronów i ukryć. Pozostała część ludności zamieszkuje obszary mniej wrażliwe. Podobnie jak w większości państw Unii Europejskiej, przyjęto zasadę podwójnej funkcji schronów i ukryć. W normalnych okolicznościach (tj. w czasie pokoju) konstrukcje ochrony zbiorowej pełnią najczęściej funkcje zgodnie ze swoim podstawowym przeznaczeniem, np. jako magazyny. Za ich utrzymanie, tj. eksploatację, konserwację oraz naprawy odpowiadają wtedy właściciele. Dopiero w przypadku spodziewanej awarii (zagrożenia) schrony przystosowywane są do funkcji ochronnej i na ten czas koszty utrzymania przechodzą na organy administracji samorządowej. Podwójna funkcja pozwala racjonalnie wykorzystać pomieszczenia i obniżyć koszty eksploatacji schronu w czasie, gdy nie występują nadzwyczajne zagrożenia.

Estonia

Ministerstwo spraw wewnętrznych Estonii chce wprowadzenia w kraju nakazu budowy schronów we wszystkich nowych budynkach o powierzchni większej niż 1200 metrów kwadratowych oraz dobudowania ich w obiektach już istniejących..

Trendy w Europie

Wzrost zainteresowania budową prywatnych schronów w wielu krajach, w tym w Hiszpanii, co jest reakcją na obawy związane z eskalacją konfliktów.
W wielu krajach, w tym w Niemczech, trwają prace nad modernizacją istniejących schronów i budową nowych.
Schrony w Polsce, mimo pewnych postępów, nadal brakuje wystarczającej liczby, co jest przedmiotem dyskusji i planów modernizacji.
Ogólnie rzecz biorąc, sytuacja w Europie jest zróżnicowana, z krajami nordyckimi i Szwajcarią na czele pod względem przygotowania, a inne państwa, takie jak Polska, nadrabiają zaległości w tej dziedzinie, modernizując istniejące schrony i planując budowę nowych.

Wnioski:
Różnice w poziomie gotowości obronnej między krajami Europy są znaczące.
Polska, w porównaniu do krajów skandynawskich, ma duży deficyt w zakresie schronów.
Wprowadzane zmiany legislacyjne i budowlane mają na celu poprawę sytuacji, ale proces ten wymaga czasu i nakładów finansowych.